ประวัติวชิราวุธวิทยาลัย

เรียบเรียงจากหน้า "ประวัติ" บนเว็บไซต์เดิม เพื่อถ่ายทอดเส้นทางการก่อกำเนิดของโรงเรียนมหาดเล็กหลวงจนถึงการเป็นวชิราวุธวิทยาลัยในรูปแบบที่อ่านง่ายขึ้นบนเว็บไซต์ใหม่

สามช่วงเวลาหลักของการก่อร่างสถาบัน

เนื้อหาหน้านี้สรุปจากบทความประวัติศาสตร์ในเว็บไซต์เดิม โดยคงแก่นสารสำคัญของแต่ละช่วงเวลาไว้ ได้แก่ การจัดตั้งโรงเรียนในพระราชวังสราญรมย์ การก่อตั้งโรงเรียนมหาดเล็กหลวง และการเปลี่ยนผ่านสู่ชื่อวชิราวุธวิทยาลัย

โครงสร้างใหม่นี้ช่วยให้เนื้อหาประวัติศาสตร์ถูกดูแลและอัปเดตได้จากระบบเดียวกับส่วนอื่นของเว็บไซต์

ดูเอกสารอ้างอิงเพิ่มเติมได้ที่คลังเอกสาร วชิราวุธานุสาส์น

ร.ศ. ๑๒๑

จุดเริ่มต้นจากโรงเรียนในพระราชวังสราญรมย์

เมื่อสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฏราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินนิวัติพระมหานคร ภายหลังจากทรงศึกษาที่ประเทศอังกฤษ พระองค์ประทับที่พระราชวังสราญรมย์ และต่อมาย้ายไปประทับที่พระตำหนักจิตรลดารโหฐานในฐานะสมเด็จพระยุพราช.

ในช่วงนั้น เจ้านายและข้าราชการได้นำบุตรหลานเข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็กตามธรรมเนียมเดิม พระองค์ทรงชุบเลี้ยงและทรงเรียกเด็กเหล่านี้ว่า "หม่อมเจ้าและบุตรข้าราชการ" พร้อมทรงรับภาระในการอบรมด้วยพระองค์เอง.

เมื่อทรงพบว่าบุตรข้าราชการคนหนึ่งซึ่งเรียนจากภายนอกยังอ่านหนังสือถวายไม่ได้ จึงโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งโรงเรียนขึ้นในพระราชวังสราญรมย์ โดยมีพระยาสุรินทรราชาเป็นอาจารย์ใหญ่ และเปิดสอนทั้งวิชาตามหลักสูตรและวิชาพิเศษ เช่น กฎหมาย การปกครอง เศรษฐศาสตร์ และประวัติศาสตร์สากล รวมถึงการฝึกแถวและกิจกรรมทางศิลปะการแสดง.

ร.ศ. ๑๒๙

การก่อตั้งโรงเรียนมหาดเล็กหลวงในพระบรมราชูปถัมภ์

หลังเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๖ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถือการจัดการศึกษาเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญ และทรงมุ่งทดลองรูปแบบการศึกษาสำหรับชาติผ่านโรงเรียนสำหรับมหาดเล็กข้าหลวงเดิม.

จึงโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งโรงเรียนขึ้นใหม่แทนโรงเรียนในพระราชวังสราญรมย์ โดยใช้ตึกโรงเรียนราชกุมารเก่าในพระบรมมหาราชวังเป็นที่ตั้ง และพระราชทานนามว่า "โรงเรียนมหาดเล็กหลวง" เมื่อวันที่ ๑ มกราคม ร.ศ. ๑๒๙ พร้อมทรงรับไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์พิเศษส่วนพระองค์.

โรงเรียนแห่งนี้ดำเนินการด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ ทั้งยังถูกใช้เป็นสถานที่ทดลองพระราชดำริด้านการศึกษาอย่างเป็นรูปธรรม ไม่ว่าจะเป็นการสร้างโรงเรียนแทนวัด การจัดระบบการศึกษาเบื้องต้น และการนำแนวคิดใหม่ ๆ เช่น ลูกเสือและเครื่องแต่งกายทางวิชาการมาใช้ก่อนแห่งอื่น.

พ.ศ. ๒๔๖๔

จากพระราชบัญญัติประถมศึกษาสู่การเป็นวชิราวุธวิทยาลัย

พระราชปณิธานเรื่องการศึกษาได้รับการต่อยอดด้วยพระราชบัญญัติประถมศึกษา พ.ศ. ๒๔๖๔ ซึ่งเป็นครั้งแรกที่การศึกษาระดับประถมของไทยมีกฎหมายรับรองความมั่นคงอย่างชัดเจน และเป็นหลักฐานถึงพระราชประสงค์ในการวางรากฐานให้เด็กไทยทุกคนได้เข้าถึงการศึกษา.

ภายหลังการสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และเมื่อเศรษฐกิจตกต่ำจากผลของสงครามโลกครั้งที่ ๑ โรงเรียนมหาดเล็กหลวงต้องเผชิญข้อจำกัดด้านงบประมาณ จึงมีการพิจารณาให้โอนกิจการสู่กระทรวงศึกษาธิการ และรวมโรงเรียนมหาดเล็กหลวงกับโรงเรียนราชวิทยาลัยเข้าด้วยกัน.

ในที่สุด ได้มีการวางโครงการจัดการศึกษาใหม่เพื่อเป็นพระบรมราชานุสรณ์แด่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระราชทานนามโรงเรียนใหม่ว่า "วชิราวุธวิทยาลัย" ตามประกาศวางรูปการและพระราชทานนามโรงเรียนมหาดเล็กหลวง ลงวันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๙ ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของสถาบันมาจนถึงปัจจุบัน.